II. Sự thật về nhạc sĩ Phạm Duy? Ngọn nguồn thương ghét?

      1. Nhạc sĩ Phạm Duy – Phạm Duy Cẩn (1921 – nay):

Quê quán của PD ở Hà Nội – phố Hàng Cót. Ông di tản và định cư ở Mỹ năm 1975 tại Cali. Tháng 5/ 2005, ông hồi hương trong tư cách công dân VN. PD được coi như nhạc sĩ lão thành của nền âm nhạc VN với hơn ba trăm bản nhạc gồm nhiều thể loại, đặc biệt là mảng âm nhạc ”viết cho quê hương tôi”. PD sinh ra trong một gia đình tiếng tăm lẫy lừng. Bố PD là nhà văn trào phúng, nhà hoạt động chính trị Phạm Duy Tốn (một trong những người sáng lập “Đông Kinh Nghĩa Thục”). PD còn có những anh em đã học hành đổ đạt cao làm đại sứ ở Pháp dưới chế độ Ngô Đình Diệm như Phạm Duy Khiêm, Phạm Duy Nhượng. PD cùng những nhà văn, nhạc sĩ, như Phạm Đình Chương, Phạm Đình Viêm, ca sĩ Thái Thanh và cùng với vợ là ca sĩ Thái Hằng, họp thành “Ban Hợp Ca Thăng Long” năm 1951 nổi danh thời bấy giờ. (thanglong.ece.jhu.edu, phamduy2000.com). Bản thân PD chịu sự chỉ dạy của nhạc sĩ Robert Lopez. Ông tham gia phong trào Việt Minh từ những ngày đầu kháng chiến với vai trò cán bộ văn hoá. Lý do ông từ bỏ hàng ngũ Việt Minh vì không đồng ý một đặc ân được ra nước ngoài tu nhạc buộc ông phải từ bỏ một số bài hát và tư tưởng tiểu tư sản. Điều này, Eric Henry đã viết rõ trong bài ”Phạm Duy và phong trào lịch sử” do Phổ Tịnh dịch (talawas.org, dactrung.net) dựa trên “Hồi Ký” của ông. PD có năng khiếu âm nhạc bộc lộ rõ qua tác phẩm đầu tay phổ nhạc bài thơ của Nguyễn Bính ”Cô hái mơ”. Suốt thời gian 1940 đến trước 1975, Phạm Duy gắn bó cuộc đời với những bài tình ca, trường ca, dân ca, tục ca, đạo ca, hoan ca mang vinh quang và tai tiếng cho tác giả. Quan điểm sáng tác của ông là viết tình ca để “hát cho dân tôi nghe”. PD sống trong hai chế độ trên hai miền chia cắt và bản thân ly hương nên nhạc của ông tải nội dung hai bến bờ phải chịu “thương ghét” đầy đủ.

Nếu bài ”Bà mẹ Gio Linh” bị VM cấm như NL nói vì lời bài hát gây tâm lý chán chường cho những người cầm súng miền Bắc thì bài”Kỷ vật cho em”phổ thơ Linh Phương của PD cũng gây ”lạnh gáy” cho phía Quốc Gia khi lời bài hát lại thê thảm hơn cho ngày về của một… thương phế binh: ”Anh trở về trên đôi nạng gỗ. Anh trở về vì đã cụt chân”. Phạm Quang Tuấn trong “Nghệ thuật phổ nhạc của Phạm Duy” nhận xét: “Thoạt nghe qua và nhìn vào nhạc, khó thấy là nhạc bài này hay ở chỗ nào. Nhưng không thể quên được cái tác dụng mà nó gây cho thính giả miền Nam trong thời chiến. Phạm Duy kể là mỗi lần nó chơi ở phòng trà là như có “riot”. Tôi còn nhớ khi ở New Zealand bọn du học sinh chúng tôi được nghe băng này, đứa nào cũng bàng hoàng. Thậm chí có người ở miền Nam đã cho rằng bài này là một trong những lý do làm miền Nam thua! Tại sao bản nhạc này lại có một tác dụng mạnh như thế? Ðành rằng lời cũng có ảnh hưởng, nhưng những lời phản chiến như vậy ở miền Nam ngày xưa không phải là quá hiếm”. (tuanpham.org). Nhưng tất cả những bài hát có nội dung trên đều phản ảnh một phần sự thật của một cuộc chiến mang tên “Cuộc chiến chống ngoại xâm (1945 – 1973) và thống nhất đất nước (1973 – 1975)” mà người nhạc sĩ nào có tình quê hương, có lòng trắc ẩn không thể cho qua. Người nhạc sĩ tài năng và có lương tâm dù phục vụ cho một chế độ nào, dưới con mắt tinh anh và tâm hồn đầy chất nhạc trời phú của mình, tất cả những nỗi niềm thống thiết, những số phận không may đã, đang và sẽ được tái tạo qua từng nốt nhạc trong khả năng trời ban cho họ. Nốt nhạc không biết rung động với nỗi thống khổ, buồn vui của nhân loài, nốt nhạc… chết!

Năm 1975, PD di cư sang Mỹ qua con đường tỵ nạn. Trong thời kỳ này, dĩ nhiên, nhạc phẩm “nhập gia tùy tục, đáo giang tùy khúc”của ông phải mang tính chất ”tỵ nạn” không “nặng ký” mấy như “Tỵ nạn ca, Ngục ca” (phổ thơ Nguyễn Chí Thiện) và viết “Hồi Ký Phạm Duy”. Cuộc đời PD gắn liền với âm nhạc như ông từng ao ước và chính tay ghi trên một trang giấy năm 1970:”Mong ước duy nhất của đời tôi là được suốt bốn mùa ca hát thương yêu vô tận vô biên!” (angelfire.com). Nhưng mơ ước nhỏ nhoi này cũng trở thành sóng gió cuối con đường ông sắp vào… kết thúc cuộc đời! Con đường âm nhạc của PD gắn bó với những dòng thơ của bạn bè như cùng nhau chia sẻ những rung cảm: Người thì cảm bằng những nốt nhạc, người thì cảm bằng những lời thơ. Những thi nhân từ những bước đi chập chững, qua nhạc ông đã trở thành những nhà thơ được cả nước biết đến như Nguyễn Bính với”Cô hái mơ” (có nơi ghi của Hoàng Giác), Huy Cận với ”Ngậm ngùi”, Cung Trầm Tưởng với ”Tiễn em”, ”Em hiền như masơ” của Nguyễn Tất Nhiên, “Tây tiến” của Quang Dũng, “Ngày xưa hoàng thị” của Phạm Thiên Thư, “Kỷ vật cho em” của Linh Phương… PD cũng không quên một trong những nhà thơ bị cầm cố ba mươi năm mất quyền sáng tác là Hoàng Cầm. Ca khúc ”Hoàng Cầm ca” đã ra đời. Bên cạnh đó, chàng trai Hàn hai mươi tám tuổi sầu một đời phế nhân qua nhạc Phạm Duy bằng một ”Tình ca Hàn Mặc Tử”cũng đi vào… bất tử. Tại thời điểm này, chỉ có 19/300 ca khúc của Phạm Duy được Bộ TTVH cấp giấy phép. Thế nhưng, hầu như quần chúng đã thuộc hầu hết những sáng tác của ông từ lâu qua luồng sóng “tiếng lành đồn xa…”.

Thi ca và âm nhạc như chiếc cầu nối liền tình người với quê hương, tình yêu và khát vọng. Chúng đi song song với nhau và cùng tri kỷ cho đến ”nốt” (note) tận cùng! Mỗi người có một số mạng riêng và nỗi niềm riêng một đời khó giải. Tuy nhiên, đứng trên phương diện âm nhạc mà đánh giá, nhạc sĩ PD vẫn sáng chói với những ca khúc quê hương mà ít nhạc sĩ gạo cội nào có thể so sánh nổi. Đó là cái kết cục của sự đối lập tài năng và tăm tiếng.

       2. Thương ghét từ đâu?

Sự kiện đánh giá sai lệch về PD không chỉ mình nhạc sĩ NL, NĐT nhà văn CL hay những người cùng ý kiến mà bản thân tác giả PD với một vài ca khúc của mình đã đưa đến hai nguồn thương, ghét khác nhau? PD có hơn ba trăm tác phẩm. Nếu đánh giá từng bài một, chúng ta viết cả đời không hết lời khen, ý chê. Nhưng khen nhiều hơn chê đã là một thành công cho tác giả.

Tại sao NL kết thúc bài viết ”Không thể tung hô” của mình trên Báo Đầu Tưlại hậm hực khẳng định: ”Ai muốn coi Phạm Duy là thần tượng, tùy ý, còn tôi, trước sau xin nói không!”. NL không công nhận tài năng của PD hay là ông không muốn nhìn nhận con người mà theo ông coi như đã ”ăn ở hai lòng”? Vì ”hai lòng” nên PD phải chịu mất tất cả những gì thuộc về tài năng mà có? Sự phủ nhận này là không nên vì nặng tính chất cá nhân hơn là sự công bằng. Thái độ hậm hực của NL có từ khi PD ở nước ngoài viết những dòng nhạc mà NL cho là ”chống Cộng” và nổ bùng lên từ đêm diễn ”Ngày trở về”, do Công ty Văn hóa Phương Nam (CTVHPN) thực hiện ngày 3 – 4/tháng 3 năm 2006 tại nhà hát Hoà Bình – Sài Gòn để giới thiệu nhạc PD, đã được khán giả hưởng ứng và đón nhận nồng nhiệt. Chính điều này đã làm cho nhạc sĩ NL, NĐT, CL và vài người trong cuộc cảm thấy… xốc. Vì thế, lý lịch của nhạc sĩ PD được NL lật ra bằng một trích đoạn trên báo “Thế Giới Mới”: “Một người từng bỏ kháng chiến theo thực dân Pháp, khi Pháp rút lại theo Ngô Đình Diệm và khi ngụy quyền sụp đổ lại chạy qua Mỹ. Và tại đó, đã viết hàng loạt bài kêu gọi chống Cộng, với giọng điệu ‘sặc mùi’ hiếu chiến”.Không biết đoạn văn này của nhà văn CL hay của ai vì NL chỉ ghi:“Một người bạn, nhà văn Chu Lai đã tỏ ra tâm đắc với ý tưởng này và cho biết, Tạp chí Thế giới mới số mới nhất có đăng một bài viết, với nội dung gói gọn” như trên? Nhưng Tổng Giám đốc CTVHPN Nguyễn Thị Lệ trong “Văn bản của Công ty Phương Nam” ngày 16/3/2006  cho là của Chu Lai. Song tấu cùng CL, NL, nhạc sĩ NĐT so sánh trong sự “ai oán” về hai loại nhạc sĩ trên “Báo Đầu Tư”: “nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn trả lời báo chí, ông khẳng định, không bao giờ đánh giá một nhạc sĩ dám dâng hiến tuổi trẻ trong đội ngũ những người chiến sĩ, ngang bằng một tác giả không dám lâm trận và chỉ ngồi trong lòng địch để than thân trách phận, hay ngợi ca một hạ trắng, thu vàng, chứ đừng nói đến một tác giả đã nhảy vào lòng địch để chống Cộng, rồi sau này, khi hết ‘đát’ lại nói lời xí xoá.” (BBCvietnamese.com). Hẳn nhiên, NĐT ám chỉ Trịnh Công Sơn “ngồi trong lòng địch… ca ngợi hạ trắng, thu vàng” (có lẽ là bài “Hạ trắng” và “Nhìn những mùa thu đi”). Câu sau“nhảy vào lòng địch để chống Cộng…” là ám chỉ nhạc sĩ PD. Tức là theo các vị, nhạc sĩ PD không xứng đáng để người VN đón tiếp nồng hậu trên quê hương vì PD đã “ăn ở hai lòng”. Quan điểm này nếu đi vào phân tích sẽ rớt vào ”quan điểm chính trị”. Tốt nhất, hãy để cho dòng nhạc PD có câu trả lời với nhạc sĩ NL, CL, NĐT hoặc những ai có thành kiến tương tự. Còn việc khán giả đón tiếp nồng hậu PD trong đêm nhạc ”Ngày trở về”, có thể khẳng định một điều trong quần chúng ”Dù ai nói ngã nói nghiêng…”, PD vẫn là một nhạc sĩ quê hương mà họ hâm mộ từ thế hệ ông cha, yêu thích từ những ngày Bắc – Nam chưa thống nhất. Cho nên, chúng ta không thể nào cắt bỏ niềm yêu thương, mến mộ nhạc sĩ PD này trong lòng nhân dân bằng những bài viết đầy tính “trâu buộc ghét trâu ăn” hay“khắc chu cầu kiếm – cố chấp, hẹp hòi”. Không ai có thể ép quần chúng mua vé vào coi một đêm nhạc của một nhạc sĩ nếu người ấy “thùng rỗng kêu to” và ”không ra gì!”. Nếu họ… bị lừa thì ở đời, không có cái gì lừa được người lần thứ hai. PD không phải chỉ diễn một đêm nhạc “Ngày trở về” ở Sài Gòn và khán giả vẫn đến chật kín! Nếu nhạc ông “không là cái thá gì”, “cà chua, trứng thối” chắc cũng ngập sân khấu!

Ta có thể thông cảm cho nhạc sĩ NL ở chỗ “dũng cảm dám nói” dù nói chưa chín tới. NL “dám bày tỏ” những gì mình ấm ức còn hơn những người trong bóng tối chuyên làm ba cái chuyện ”giựt dây” hoặc “khẩu mật phúc kiếm – luỡi ngọt, lòng hiểm”. Thái độ thẳng thừng của NL coi như ”thẳng thắn”  một cách “sòng phẳng” đánh một ván bài để tuyên bố một quan niệm sống của mình: Không thích làm người hai mặt. Quan niệm sống này đáng khen nhưng tiếc thay, nó lại ”cứng ngắt” và ”bảo thủ”. Tức là mình cứ cho ý kiến của mình đúng. Nghĩa là NL phủ nhận thân phận con kỳ nhông. Một con người nếu không thích ứng với hoàn cảnh, coi như tự… đào huyệt chôn mình. Điều này, chắc có lẽ bản thân NL hay những cán bộ, sĩ quan, công an bất bình muốn chết về xã hội đương thời mà vẫn cứ “ngậm cây tăm xỉa răng” để “kiếm vàng” bằng sự im lặng, kiểm nghiệm được. Vậy, xin thử hỏi chúng ta ai chưa từng làm con kỳ nhông để kiếm sự bình an cho bản thân, cho gia đình? NL xét tư cách nhạc sĩ PD với kiểu ”xét lý lịch” như đã nói phần đầu. NĐT so sánh hai loại nhạc sĩ như kiểu “trâu buộc…”. Cái nào cũng là “sản phẩm” của một xã hội đã nuôi nấng và dạy dỗ các nhạc sĩ, nhà văn này khôn lớn để họ nhất thời “thần khẩu hại xác phàm” khi xét ngày hồi hương của PD bằng định kiến cá nhân.

     3. Những lời nhạc tạo nên khói “lý lịch”:

PD trong ”lý lịch trích ngang” đã một thời có bài hát mà nghe qua cũng biết ông ám chỉ ai. Bản nhạc ”1954 cha bỏ quê. 1975 con bỏ nước” có một đoạn “đụng chạm” như sau:

Một ngày năm bốn, cha lùi quê hương
Lánh Bắc vô Nam, cha muốn xa bạo cường.
Một ngày bảy lăm, đứng ở cuối đường
Loài quỷ dữ xua con ra đại dương…
               …Phải nuôi ngày sau về ôm Tổ quốc.

Một suy nghĩ, hành động của một con người trong một thời đại là ý nghĩ và sở thích cá nhân. Quan Công không muốn  ở với Tào Tháo. Trần Bình Trọng không muốn về Trung Quốc làm Vương. Mạnh Hoạch về với Lưu Bị. Bá Di, Thúc Tề thà chết đói trên núi Thú Dương chứ không muốn ăn thóc nhà Chu. Nguyễn Văn Thành bỏ Tây Sơn theo Nguyễn Ánh. Dân miền Nam tập kết ra miền Bắc. Dân miền Bắc di tản vô Nam… Tất cả đều có lý do riêng. Ngay cả sách sử hôm trước còn cho Nguyễn Văn Tường có tội, hôm nay coi là có công?! Những nghệ sĩ hôm trước bị cầm cố vì vụ “Nhân văn – Giai phẩm“, hôm nay được tháo củi, mở còng. Một thời kỳ chôn sống, thiêu cháy văn học miền Nam rồi bây giờ đào lên, chữa cháy. Có sao đâu! Triều đại này lên, sử sách phải viết lại cho ”vừa lòng” nhau. Trong sự “xét lại” đó, chưa hẳn là đúng hoàn toàn.

Nếu miền Nam ”Bắc tiến” thành công, trong con mắt những người thất bại, trong đó, chắc chắn có NL, NĐT và CL… thì ”Quốc Gia” có từ nào được các “chiến bại” ấy sử dụng đẹp đẽ hơn từ ”bạo cường, qủy dữ” dành cho “kẻ chiến thắng”? Từ đó, sự căm hận xuất hiện từ những người thua trận cũng là điều tất nhiên. Không biết căm thù mới là người vô cảm! Nhưng chỉ biết căm gan mà không mở lòng thì cũng là kẻ ích kỷ ôm cái “oan oan tương báo, dĩ hận miên miên” mà thôi!

Nhạc sĩ PD, với nhà nước VN, xét ra, công nhiều hơn tội (nếu có). Công của PD là công mang làn hơi ca dao, dân ca, tình yêu quê hương vào trong nền âm nhạc VN. Nhận xét về nhạc sĩ PD, Phạm Quang Tuấn là người hiểu biết khá hơn ai hết trong bài “Ngày Trở Về của Phạm Duy trong bối cảnh âm nhạc Việt Nam”: “… 1. Nét đặc biệt của Phạm Duy là đã đem dân ca vào dòng chính của tân nhạc, với những âm điệu hấp dẫn, mới mẻ mà vẫn đầy bản sắc Việt Nam. Tối thiểu, dân ca Phạm Duy là chiếc cầu để người trẻ thành thị đi về với dân ca truyền thống nguyên thủy. Nhưng còn hơn nữa, dân ca Phạm Duy làm thăng hoa dân ca truyền thống, làm nảy nở những tinh hoa của nó. Nghe một bài dân ca Phạm Duy như Đố Ai, Quê Nghèo, Người Về, Ngày Trở Về, Bài Ca Sao, người thành thị không chút nào cảm thấy cố gắng phải “tìm về bản sắc dân tộc” để “ra vẻ Việt Nam”, mà cảm thấy cái bản sắc ấy tự nhiên nảy nở throng lòng họ và lôi cuốn họ, chẳng kém, hoặc còn hơn, là khi nghe một bản nhạc thời trang ngoại quốc. Ít có nhạc sĩ VN khác nào làm được điều đó.  2. Những tình ca quê hương: cũng tương tự như dân ca, nhưng phát triển thêm một nấc về tầm cỡ, nghệ thuật và cảm xúc… như Về Miền Trung, Tình Ca, Tình Hoài Hương, Chiều Về Trên Sông… Đây là những tác phẩm điêu luyện, có tầm cỡ, độc đáo, bố cục chặt chẽ mà lại không khả đoán, ra ngoài khuôn sáo của các bài hát bình thường, mang nhiều âm hưởng ngũ cung dân gian, và tràn đầy tình quê hương, thích hợp và cần thiết cho mọi thế hệ người Việt”.Tên của PD là một trong những cái tên được xếp hàng đầu với các nhạc sĩ gạo cội: Duy Khánh, Hoàng Thi Thơ, Lam Phương, Song Ngọc, Trịnh Công Sơn, Phạm Đình Chương, Ngô Thụy Miên, Anh Bằng, Trần Thiện Thanh, Văn Cao… đại diện cho thế hệ cha chú anh em. Chính NL cũng phải công nhận trong bài “Không thể tung hô”: “Phạm Duy có những tác phẩm làm say đắm lòng người, như Thiên Thai, Trương Chi, Nhạc tuổi xanh, Quê nhà em… Rồi sau đó là các bài như Thuyền viễn xứ, Bà mẹ Gio Linh, Cây đàn bỏ quên, Nghìn trùng xa cách… Khai thác chất liệu dân ca đồng bằng Bắc Bộ, khó có ai qua mặt Phạm Duy…”. Nếu hôm nay vì một lý do cá nhân, chính trị nào đó mà không công nhận họ là tài năng, ngày mai, lịch sử nền âm nhạc cũng lật trở lại để công nhận mà thôi!

Âm nhạc của PD lành nhiều hơn dữ và thấm đượm màu sắc dân tộc hơn là… “mùi chính trị”. Những bài nhạc của ông mang lời quê hương mộc mạc chứ không phải mang ”chất lãng mạn tiểu tư sản, sợ khổ, sợ chết” mà NL thấy rằng ”đã bộc lộ qua những sáng tác của Phạm Duy”. Dù không thuộc tầng lớp “tiểu tư sản”, người nào trời sinh ra cũng thích sống hơn thích chết cả. Thế mới có câu: ”Tham sinh uý tử”. Điều đó dễ dàng kiểm chứng qua bản thân khi bệnh thì lo uống thuốc, khi đói thì lo kiếm cái ăn, khi khát thì mau tìm nước uống, khi có người “công kích” thì phải kiếm đường ”mổ lại”. Ai “không sợ khổ”? Nếu người ta ”không sợ khổ”, VN sẽ không có nhà lầu, biệt thự mà chỉ có ”rừng lá thấp” tè tè mấy dãy nhà tranh. “Không sợ khổ”, người ta cũng đâu có bị kết là ”tham nhũng, ăn hối lộ”? “Không sợ khổ” thì mọi người không tìm mọi cách để có tiền làm gì! Giả như bây giờ có giặc tới thử hỏi ai không ”trốn cho nhanh”. Ngay cả con cái tới nghĩa vụ quân sự, cha mẹ nào cũng tìm cách chạy xuôi chạy ngược cho con mình thoát cảnh ”trên đầu đạn nổ, dưới chân mìn cài”? Đấy! Đã nói thì nói cho cùng, đã nghĩ thì nghĩ cho cạn. Với PD, chất “tiểu tư sản, sợ khổ, sợ chết” chưa thấy (nếu có, chắc nhạc sĩ này… cất giấu ở viện bảo tàng nào đó). Nhạc của PD đầy chất quê hương. Điển hình trong: ”Anh hỡi anh cứ về”:

Cứ về làng thôn tươi thắm
Mong đón đưa bước chân hồi hương.

Hay những bản nhạc đậm đà ca dao – nét độc đáo của âm nhạc PD như “Nụ tầm xuân” hay ”Áo anh sứt chỉ đường tà” phổ nhạc trên ý thơ ”Màu tím hoa sim” của Hữu Loan. Một bài ca giàu chất ca dao và xót thay cho cảnh chiến tranh ”không chết người trai khói lửa mà chết người em nhỏ hậu phương”:

Tôi về không gặp nàng. 
Má tôi ngồi bên mộ con…
Nhìn áo rách vai
Tôi hát trong lời ca
À ơi!  À ơi! Áo anh sứt chỉ đường tà
Vợ anh chết sớm, mẹ già chưa khâu.

Ai nghe qua mà không ngậm ngùi! Chính bài hát này đã ”nâng giá” ”Màu tím hoa sim” lên… 150 triệu đồng bản quyền cho Hữu Loan. Còn đây, ”Cây đàn bỏ quên” với lời lẽ chân chất, mà cũng thắm đuộm buồn thương:

Hôm xưa, tôi đến nhà em
Ra về mới nhớ rằng quên, quên cây đàn.
… Tôi nâng niu cây đàn, tình tang
Đêm về say đắm…
Khi bông hoa úa tàn, tình tang…
Nhớ người hay nhớ hương, tình tang…

Hoặc những bài “Hoa xuân, Hoa rụng ven sôngTrường ca Con đường cái quan, Tình ca mẹ VN…”. Đặc biệt là “Tình hoài hương”,”Tình ca tiếng nước tôi”: “Tôi yêu tiếng nước tôi từ khi mới ra đời” mang âm điệu quê hương hiếm thấy trong những ”ca khúc trẻ” bây giờ! Hoa xuân của PD dù cho trên sông có ”rụng tơi bời” hay mẹ già trong PD cứ ”cuốc đất trồng khoai” cũng đáng đồng tiền bát gạo lắm lắm!

Cùng với Trịnh Công Sơn (TCS), PD đã lên tiếng nói chống chiến tranh vì dù dưới gốc độ nào, chiến tranh cũng mang lại chết chóc, mang lại niềm đau cho nhân loại. Nếu TCS có Album ”Ca khúc da vàng” thì PD có bài”Đường ra biên ải”, ”Bài ca dân chủ”, ”Kỷ vật cho em”, ”Bên kia biên giới”…được coi như những ca khúc phản chiến chân thật nhất về một cuộc chiến tranh tàn khốc xảy ra trên quê hương đang ”hát trên những xác người” thời bấy giờ! Bên cạnh đó, tình yêu trong sáng, êm đềm của tuổi trẻ, tuổi học trò vẫn đi vào lòng người những âm vang bất tận và rất đổi dịu dàng trong:“Trả lại em yêu, Con đường tình ta đi, Ngậm ngùi, Cỏ hồng…”. Có ai không một lần qua tuổi học trò, qua những khung trời đại học, đi trên những con đường tình ta đi, qua những ngày xưa hoàng thị ngập cỏ hồng trên những lối xưa…? Đó không có gì là ”tiểu tư sản” cả. Đó chính là một thời để thương và một thời để nhớ của một thời tuổi trẻ qua đi không bao giờ trở lại…

Nói về có lợi cho cách mạng, nhạc của PD sao lại là không? Ta hãy nghe những ca khúc mà thời học sinh dưới chế độ mới được hát đàng hoàng như ”Hỡi người chiến sĩ vô danh”:

Gươm anh linh đã bao lần vấy máu
Còn xác xây thành,
Thời gian luống vô tình
Rừng trầm phai sắc
Thấp thoáng tàn canh
Hỡi người chiến sĩ vô danh.

Ca ngợi rồi còn gì!

Một bài nhạc nếu áp dụng cho bất cứ chế độ nào cũng hát được cả tức là âm nhạc với những tiết tấu, giai điệu đặc biệt của nó đã làm công việc vượt lên hận thù, bay qua giai cấp và đem đến cho người nụ cười hay nỗi chua xót bằng lời nhạc. Giá trị là ở chỗ vượt thời gian này.